Nakhoda Intan

---

Nakhoda Intan (Imej janaan AI pada 7 September 2026)

Juga terdapat: Nakhoda Intan (English Edition)

Haji Mohammad Salleh, yang lebih dikenali sebagai Nakhoda Intan atau Nakhoda Nan Intan, ialah seorang tokoh Minangkabau yang dikaitkan dengan pembukaan penempatan awal di Batu Uban, Pulau Pinang. Beliau dipercayai berasal dari kawasan Pagaruyung di Sumatera dan tiba di Pulau Pinang beberapa dekad sebelum kedatangan Kapten Francis Light pada tahun 1786.

Nakhoda Intan amat penting dalam sejarah awal Pulau Pinang kerana beliau dikaitkan dengan pembukaan kawasan Batu Uban sebagai sebuah penempatan Melayu, pembinaan sebuah tempat ibadat yang kemudiannya menjadi Masjid Jamek Batu Uban, serta perkembangan Batu Uban sebagai pusat masyarakat Melayu dan Islam di pantai timur Pulau Pinang. Masjid tersebut secara tradisinya bertarikh 1734, menjadikannya salah satu bukti penting bahawa masyarakat Melayu-Islam telah pun menetap di Pulau Pinang sebelum kedatangan British.

Sejarah Nakhoda Intan juga memperlihatkan hubungan rapat antara Pulau Pinang dengan Sumatera dan dunia Melayu pada abad ke-18. Pada ketika itu, Selat Melaka bukan sempadan yang memisahkan masyarakat seperti yang difahami hari ini, sebaliknya menjadi laluan utama bagi penghijrahan, perdagangan, pelayaran, pendidikan agama dan hubungan kekeluargaan.

Fakta Ringkas

Siapakah Nakhoda Intan?

Nakhoda Intan merupakan seorang tokoh masyarakat Minangkabau yang memainkan peranan penting dalam sejarah awal penempatan Melayu di Pulau Pinang. Nama beliau dalam sumber sejarah moden biasanya diberikan sebagai Haji Mohammad Salleh, manakala nama peribadi atau gelaran asal beliau mempunyai beberapa bentuk ejaan dan variasi.

Satu kajian sejarah mengenai masjid dan keramat di Pulau Pinang menyebut nama sebenar beliau sebagai Raja Nan Intan Ibni Almarhum Tengku Pateh Sebatang. Rekod rasmi Sistem Maklumat Masjid Malaysia pula menggunakan nama Maharaja Nan Intan Ibni Al-Marhum Tengku Patih Nan Sebatang. Variasi ini mencerminkan perbezaan dalam cara nama tokoh tersebut ditulis dalam sumber yang berlainan.

Dalam kalangan masyarakat tempatan, beliau lebih dikenali sebagai Nakhoda Intan atau Nakhoda Nan Intan. Gelaran nakhoda menunjukkan hubungannya dengan dunia pelayaran dan perdagangan, manakala nama Intan menjadi sebahagian daripada identiti sejarah beliau di Batu Uban.

Asal-usul di Sumatera

Haji Mohammad Salleh dikaitkan dengan masyarakat Minangkabau di Sumatera Barat. Sumber sejarah menyatakan bahawa beliau berasal dari Kampung Buadi atau Bodi di kawasan Paya Kumboh atau Payakumbuh, Sumatera.

Beliau juga dikaitkan dengan kerabat diraja Pagaruyung, salah satu pusat penting dalam sejarah Minangkabau. Hubungan tersebut membantu menjelaskan kedudukan sosialnya dan jaringan masyarakat yang dibawanya ketika berhijrah ke Semenanjung Tanah Melayu.

Pada abad ke-18, penghijrahan orang Minangkabau merentasi Selat Melaka merupakan sebahagian daripada pergerakan manusia yang lebih luas di dunia Melayu. Pedagang, ulama, pelaut, pemimpin masyarakat dan keluarga dari Sumatera bergerak ke Kedah, Perak, Negeri Sembilan, Pulau Pinang dan kawasan lain di Semenanjung.

Oleh itu, kedatangan Nakhoda Intan ke Pulau Pinang tidak seharusnya dilihat sebagai satu peristiwa terpencil. Ia merupakan sebahagian daripada hubungan lama antara pantai barat Semenanjung dengan Sumatera.

Mengapa Beliau Berhijrah?

Catatan sejarah mengenai Nakhoda Intan mengaitkan penghijrahan beliau dengan konflik dan perbezaan pandangan mengenai adat serta amalan agama di Pagaruyung.

Menurut salah satu tradisi sejarah, berlaku pertikaian antara golongan yang mempertahankan adat Minangkabau dengan golongan yang mahu kembali kepada pengamalan Islam yang dianggap lebih murni. Nakhoda Intan, yang digambarkan sebagai seorang yang kuat berpegang kepada agama, memilih untuk meninggalkan tanah asalnya.

Beliau kemudiannya merantau bersama pengikutnya menuju ke Semenanjung. Kisah ini perlu difahami dalam konteks sejarah Minangkabau yang kompleks, khususnya perubahan hubungan antara adat, agama dan kuasa politik pada abad ke-18.

Tarikh sebenar kedatangan beliau ke Pulau Pinang tidak dapat dipastikan. Sesetengah sumber meletakkan pembukaan Batu Uban antara tahun 1710 hingga 1734, manakala sumber lain secara khusus menggunakan tahun 1734 sebagai tarikh pembukaan penempatan dan pembinaan masjid.

Kedatangan ke Pulau Pinang

Apabila Nakhoda Intan tiba di Pulau Pinang, pulau tersebut belum menjadi sebuah koloni British. Francis Light hanya tiba pada tahun 1786, lebih lima dekad selepas tarikh 1734 yang dikaitkan dengan Batu Uban.

Menurut rekod rasmi Masjid Jamek Batu Uban, Nakhoda Intan datang ke Pulau Pinang bersama tiga buah bahtera. Bahtera yang dinaikinya singgah di Batu Uban, manakala dua lagi dikaitkan dengan Nakhoda Bayan di Bayan Lepas dan Nakhoda Kecil di Jelutong.

Catatan tersebut turut menyatakan bahawa ketiga-tiga nakhoda mempunyai hubungan persaudaraan. Walaupun butiran kisah ini perlu dibaca sebagai sebahagian daripada tradisi sejarah tempatan, ia menggambarkan rangkaian pelayaran dan hubungan kekeluargaan yang menghubungkan pelbagai penempatan awal di Pulau Pinang.

Pembukaan Batu Uban

Nakhoda Intan secara meluas dikaitkan dengan pembukaan Batu Uban, salah satu penempatan Melayu terawal di Pulau Pinang.

Kawasan Batu Uban mempunyai kelebihan semula jadi kerana sebahagian pantainya sesuai untuk pendaratan dan kegiatan perikanan. Berbeza dengan banyak bahagian pantai timur pulau yang dahulunya dipenuhi kawasan berpaya atau bakau, Batu Uban menyediakan lokasi yang sesuai untuk penempatan berhampiran laut.

Nakhoda Intan dan pengikutnya dipercayai membersihkan kawasan tersebut dan mendirikan penempatan. Masyarakat yang terbentuk di situ mempunyai hubungan dengan kegiatan perikanan, perdagangan, pertanian dan pengajian agama.

Perkembangan Batu Uban penting kerana ia menunjukkan bahawa penempatan Melayu di Pulau Pinang telah wujud jauh sebelum penubuhan George Town. Oleh itu, sejarah pulau ini tidak bermula pada tahun 1786; sebaliknya, kedatangan British berlaku dalam sebuah landskap yang telah mempunyai masyarakat dan jaringan ekonomi tersendiri.

Masjid Jamek Batu Uban

Sumbangan Nakhoda Intan yang paling jelas dan masih dapat dilihat sehingga hari ini ialah kaitannya dengan Masjid Jamek Batu Uban.

Menurut Sistem Maklumat Masjid Malaysia, Masjid Batu Uban diasaskan oleh Tuan Haji Mohammad Salleh yang digelar Nakhoda Nan Intan pada tahun 1734. Sumber sejarah lain juga mengaitkan pembinaan sebuah surau di Batu Uban pada tahun tersebut, yang kemudiannya berkembang menjadi masjid.

Masjid ini dianggap sebagai salah satu masjid tertua di Pulau Pinang. Kepentingannya bukan hanya dari segi usia bangunan, tetapi juga kerana kewujudannya memberikan bukti fizikal mengenai masyarakat Islam yang telah menetap di pulau tersebut sebelum era British.

Masjid asal dipercayai merupakan sebuah struktur yang lebih kecil. Apabila jumlah penduduk meningkat, tempat ibadat tersebut berkembang untuk menampung jemaah yang semakin ramai.

Telaga di Masjid Batu Uban

Satu daripada ciri yang paling terkenal di Masjid Jamek Batu Uban ialah telaga yang terdapat di kawasan masjid berhampiran laut.

Menurut tradisi tempatan, Nakhoda Intan mencari sumber air apabila mula menetap di Batu Uban. Beliau menggali lubang berhampiran pantai dan mendapati air yang keluar daripadanya jernih dan tawar.

Telaga tersebut kemudiannya menjadi sebahagian daripada kemudahan masjid. Kedudukannya yang berhampiran laut menjadikannya menarik kerana airnya dikatakan kekal tawar walaupun masjid berada begitu hampir dengan laut.

Dalam tradisi masyarakat tempatan, keadaan tersebut dikaitkan dengan kesolehan Nakhoda Intan dan dianggap sebagai salah satu tanda keberkatan beliau. Kisah sebegini perlu difahami sebagai sebahagian daripada warisan lisan dan kepercayaan masyarakat Batu Uban, bukan sebagai penjelasan saintifik mengenai sumber air.

Pusat Pengajian Islam

Batu Uban bukan sekadar sebuah kampung nelayan. Di bawah pengaruh Nakhoda Intan, kawasan tersebut turut berkembang sebagai pusat kegiatan Islam.

Beliau dikenali sebagai seorang yang alim dan kuat berpegang kepada agama. Keadaan ini menarik orang dari kawasan lain untuk datang ke Batu Uban bagi mendapatkan ilmu agama.

Catatan sejarah menyebut bahawa pedagang serta penduduk dari Kedah dan Seberang Perai datang ke Masjid Batu Uban untuk belajar dan mendapatkan ilmu agama. Dengan kedudukannya berhampiran laluan laut, Batu Uban juga menjadi tempat persinggahan bagi pedagang dan pelawat dari kawasan lain di Nusantara.

Dalam perkembangan seterusnya, Batu Uban turut mempunyai hubungan dengan pedagang Arab yang tiba di Pulau Pinang. Masjid tersebut menjadi salah satu pusat kegiatan keagamaan dan intelektual masyarakat Islam di kawasan pantai timur pulau.

Batu Uban sebagai Pelabuhan Awal

Sejarah Batu Uban menunjukkan bahawa kawasan ini pernah memainkan peranan sebagai sebuah pelabuhan kecil sebelum George Town muncul sebagai pusat pelabuhan utama.

Kedudukannya di pantai timur Pulau Pinang memberikan kelebihan kepada kapal-kapal kecil yang bergerak di Selat Melaka. Hubungan dengan Kedah dan kawasan Sumatera pula menjadikan Batu Uban sebahagian daripada rangkaian perdagangan serantau.

Peranan ini penting dalam memahami sejarah Pulau Pinang. Sebelum tahun 1786, tidak wujud sebuah bandar pelabuhan British di pulau tersebut, tetapi kegiatan perdagangan dan pergerakan manusia sudah berlaku melalui lokasi seperti Batu Uban.

Apabila George Town diasaskan oleh British, pusat kegiatan perdagangan beransur-ansur beralih ke pelabuhan baharu tersebut. Sebahagian masyarakat Melayu dan pedagang yang sebelum itu menggunakan kawasan seperti Batu Uban kemudiannya berpindah ke kawasan berhampiran George Town.

Hubungan dengan Dato' Jenaton

Nakhoda Intan bukan satu-satunya tokoh Minangkabau yang dikaitkan dengan sejarah Batu Uban. Tokoh lain yang penting ialah Dato' Jenaton, yang juga berasal dari kawasan Pagaruyung di Sumatera.

Dato' Jenaton tiba di Pulau Pinang beberapa tahun selepas penempatan Nakhoda Intan mula berkembang. Sumber sejarah mengaitkan beliau dengan pemberian tanah di Batu Uban oleh Sultan Kedah pada tahun 1749.

Hubungan antara kedua-dua tokoh ini menjadikan Batu Uban sebagai salah satu pusat penting masyarakat Minangkabau di Pulau Pinang pada abad ke-18.

Dalam sesetengah catatan, Nakhoda Intan dikaitkan khususnya dengan kawasan pantai Batu Uban, manakala Dato' Jenaton kemudiannya meneroka kawasan yang lebih ke pedalaman dan berhampiran bukit. Kedua-dua perkembangan tersebut menyumbang kepada pembentukan kawasan penempatan yang lebih luas.

Hubungan dengan Kedah

Sejarah Nakhoda Intan juga memperlihatkan hubungan rapat antara Batu Uban dengan Kesultanan Kedah.

Sumber sejarah menyatakan bahawa Nakhoda Intan dan pengikutnya mendapatkan keizinan daripada Sultan Kedah untuk membuka penempatan di Pulau Pinang. Hal ini selaras dengan kedudukan Pulau Pinang dalam lingkungan politik dan perdagangan Kedah sebelum kedatangan British.

Hubungan tersebut turut menjelaskan mengapa Batu Uban mempunyai hubungan yang rapat dengan masyarakat di Kedah dan Seberang Perai. Orang ramai bergerak merentasi Selat Utara untuk berdagang, berkahwin, menuntut ilmu dan menjalankan kegiatan keagamaan.

Nakhoda Intan dan Sejarah Pulau Pinang Sebelum 1786

Kepentingan terbesar Nakhoda Intan ialah peranannya dalam membuktikan bahawa sejarah Pulau Pinang bermula jauh sebelum tahun 1786.

Francis Light sering disebut dalam sejarah popular sebagai tokoh yang "membuka" Pulau Pinang pada tahun 1786. Namun, istilah tersebut perlu difahami dalam konteks penubuhan penempatan British dan George Town. Pulau Pinang telah mempunyai masyarakat, penempatan dan kegiatan ekonomi sebelum kedatangan beliau.

Batu Uban merupakan salah satu bukti yang paling jelas. Sebuah masyarakat Melayu-Islam telah wujud di kawasan tersebut, dan sebuah masjid telah dibina pada tahun 1734 menurut rekod sejarah tempatan dan rasmi.

Penempatan Batu Uban dengan demikian merupakan sebahagian daripada sejarah pra-British Pulau Pinang. Ia menunjukkan bahawa pulau tersebut telah mempunyai hubungan dengan Sumatera, Kedah dan dunia Melayu sebelum menjadi pusat perdagangan kolonial British.

Perbezaan antara Nakhoda Intan dan Haji Brunei

Nama Haji Mohammad Salleh kadangkala menyebabkan kekeliruan dalam sejarah Pulau Pinang kerana terdapat lebih daripada seorang tokoh dengan nama tersebut.

Seorang daripada mereka ialah Haji Mohammad Salleh yang dikenali sebagai Nakhoda Intan, tokoh Minangkabau yang dikaitkan dengan Batu Uban pada awal abad ke-18.

Seorang lagi ialah Haji Brunei, seorang tokoh yang datang dari Brunei dan dikaitkan dengan pembukaan Jelutong serta kemudiannya Bayan Lepas pada penghujung abad ke-18. Haji Brunei datang ke Pulau Pinang lebih lima dekad selepas Nakhoda Intan.

Kedua-duanya merupakan tokoh sejarah yang berbeza. Kekeliruan nama ini penting untuk dielakkan kerana Haji Brunei hidup dalam zaman Francis Light dan perkembangan awal pemerintahan British, manakala Nakhoda Intan dikaitkan dengan penempatan Batu Uban sebelum kedatangan British.

Kehidupan dan Keturunan

Maklumat mengenai kehidupan peribadi Nakhoda Intan tidak sebanyak maklumat mengenai sumbangannya kepada Batu Uban. Sejarah beliau banyak dipelihara melalui tradisi keluarga, catatan tempatan, sejarah masjid dan kajian akademik.

Sesetengah sumber tempatan menyatakan bahawa beliau berkahwin dengan seorang wanita dari Seberang Perai yang dikenali sebagai Cik Aishah atau Cik Tunggal. Perkahwinan seperti ini mencerminkan hubungan rapat antara masyarakat di Pulau Pinang dengan komuniti di tanah besar.

Keturunan Nakhoda Intan juga terus dikaitkan dengan Batu Uban. Tradisi keluarga dan masyarakat tempatan membantu mengekalkan ingatan terhadap beliau sebagai tokoh yang membuka penempatan tersebut dan mengasaskan institusi agama yang penting.

Kematian dan Makam

Nakhoda Intan dipercayai meninggal dunia pada awal abad ke-19. Tarikh kematian yang tepat tidak diketahui secara umum, tetapi makam beliau dikatakan terletak berhampiran Masjid Jamek Batu Uban.

Makam tersebut menjadi tempat yang dihormati oleh masyarakat tempatan. Oleh kerana Nakhoda Intan dikenali sebagai seorang yang alim dan soleh, makamnya turut dianggap sebagai keramat oleh sebahagian masyarakat.

Kewujudan makam berhampiran masjid memperlihatkan hubungan yang sangat rapat antara tokoh tersebut dengan penempatan dan institusi agama yang diasaskannya. Ia juga membantu mengekalkan memori sejarah beliau dalam landskap moden Batu Uban.

Warisan Nakhoda Intan

Warisan Nakhoda Intan dapat dilihat dalam beberapa bentuk. Yang paling ketara ialah Batu Uban sendiri, yang kekal sebagai salah satu penempatan Melayu lama di Pulau Pinang.

Masjid Jamek Batu Uban merupakan peninggalan fizikal yang paling penting. Walaupun bangunan masjid telah mengalami perubahan dan penambahbaikan sepanjang sejarahnya, tapak dan tradisi keagamaannya terus menghubungkan masyarakat masa kini dengan penempatan abad ke-18.

Makam Nakhoda Intan pula menjadi satu lagi unsur penting warisan tersebut. Bersama masjid dan kampung tradisional, ia membentuk sebuah landskap sejarah yang menggambarkan kehidupan masyarakat Melayu-Islam sebelum penjajahan British.

Batu Uban pada Masa Kini

Batu Uban hari ini merupakan sebahagian daripada kawasan bandar George Town yang telah berkembang pesat. Jalan raya utama, pembangunan perumahan, universiti dan bangunan moden telah mengubah sebahagian besar landskap asal kawasan tersebut.

Namun begitu, kawasan sekitar Masjid Jamek Batu Uban masih mengekalkan identiti sejarahnya. Masjid, makam dan penempatan tradisional menjadi peringatan bahawa kawasan ini mempunyai sejarah yang jauh lebih lama daripada pembangunan bandar moden.

Batu Uban juga mempunyai hubungan rapat dengan kawasan Gelugor dan Sungai Gelugor. Ketiga-tiga kawasan tersebut pernah membentuk rangkaian penempatan Melayu di sepanjang pantai timur Pulau Pinang.

Kepentingan dalam Sejarah Melayu Pulau Pinang

Haji Mohammad Salleh atau Nakhoda Intan mempunyai kedudukan istimewa dalam sejarah Melayu Pulau Pinang kerana beliau mewakili salah satu gelombang awal penghijrahan masyarakat Minangkabau dari Sumatera ke pulau ini.

Kisahnya memperlihatkan bahawa Pulau Pinang telah lama berada dalam lingkungan dunia Melayu. Hubungan dengan Pagaruyung, Sumatera, Kedah dan Seberang Perai menunjukkan bahawa Selat Melaka merupakan ruang perhubungan yang menghubungkan masyarakat, bukannya sempadan yang memisahkan mereka.

Beliau juga memperlihatkan bagaimana tokoh agama boleh memainkan pelbagai peranan dalam masyarakat. Nakhoda Intan bukan sekadar seorang perantau atau peneroka, tetapi juga dikaitkan dengan pendidikan Islam, pembinaan masjid, perdagangan dan pembentukan sebuah komuniti baharu.

Kesimpulan

Haji Mohammad Salleh, atau Nakhoda Intan, merupakan salah seorang tokoh penting dalam sejarah awal Pulau Pinang. Berasal daripada masyarakat Minangkabau di Sumatera dan dikaitkan dengan kerabat Pagaruyung, beliau berhijrah ke Pulau Pinang pada abad ke-18 dan membuka penempatan di Batu Uban.

Pembinaan masjid pada tahun 1734 merupakan warisan beliau yang paling penting. Masjid Jamek Batu Uban yang masih wujud sehingga hari ini memberikan bukti nyata mengenai kewujudan sebuah masyarakat Melayu-Islam di Pulau Pinang lebih 50 tahun sebelum kedatangan Francis Light.

Melalui Batu Uban, Nakhoda Intan membantu membentuk sebuah penempatan yang menggabungkan kehidupan kampung, perikanan, perdagangan dan pengajian agama. Hubungannya dengan masyarakat Sumatera, Kedah dan Seberang Perai turut menunjukkan keluasan jaringan masyarakat Melayu pada abad ke-18.

Sejarah Nakhoda Intan juga membantu memberikan gambaran yang lebih lengkap tentang sejarah Pulau Pinang. Pulau ini bukan sebuah kawasan yang kosong sebelum tahun 1786. Sebaliknya, ia telah mempunyai masyarakat Melayu, penempatan, kegiatan perdagangan dan institusi Islam yang berkembang sebelum pembentukan George Town.

Hari ini, nama Nakhoda Intan terus hidup melalui Batu Uban, Masjid Jamek Batu Uban dan makamnya. Bersama tokoh-tokoh awal lain seperti Dato' Jenaton, beliau merupakan sebahagian daripada warisan penting yang menjelaskan asal-usul masyarakat Melayu di Pulau Pinang.

Rujukan

• Sistem Maklumat Masjid Malaysia – Masjid Jamek Batu Uban
• Historical Survey of the Mosques and Kramats on Penang Island
• Universiti Sains Malaysia – Kolokium Kebangsaan Melayu Pulau Pinang
• Penang Travel Tips – Batu Uban
• Melaka Hari Ini – The Brunei Connection: Genealogies and Perantaus in Pulau Pinang
• Malaysiakini – Sejarah panjang Pulau Pinang
• International Journal of Law, Government and Communication – Historical discussion of Batu Uban

Butir Laman

Laman ini karya 6 September 2026. Hai, nama saya Timothy. Halaman ini ditulis oleh saya hasil kajian saya, untuk hiburan diri sendiri dan juga untuk berkongsi pengetahuan dengan orang lain. Saya memberikan maklumat ini kepada anda dengan niak baik dan saya berharap anda mendapat faedah daripadanya. Saya cuba mendapatkan butiran setepat mungkin. Saya juga berusaha mengemas kini halaman ini setiap kali saya temui butiran baharu. Jadi, halaman ini dan semua halaman saya yang lain adalah kerja yang tidak mempunyai titik tamat. Jika anda menemui sebarang ralat, sila maklumkan saya dengan sopan. Tunjukkan kepada saya di mana terdapatnya ralat, dan saya akan berusaha membetulkannya secepat mungkin. Bantuan anda amat dihargai sebab ia memastikan halaman ini kekal tepat, relevan dan dapat membantu mereka yang memerlukan maklumat.

 Latest Pages & Updates

Buy Me A Coffee

If you enjoy the information I provide and want to support the work I do, please buy me a coffee! I appreciate it immensely, thank you so much!

Kembali ke laman Selangor